Rủi ro thị trường là gì? Vì sao ngay cả nhà đầu tư dài hạn cũng không thể tránh hoàn toàn?

Rủi ro thị trường là gì?

Rủi ro thị trường là nguy cơ giá trị của một khoản đầu tư giảm do các yếu tố ảnh hưởng đến toàn bộ hoặc phần lớn thị trường tài chính.

Khi nền kinh tế suy yếu, lãi suất tăng, khủng hoảng tài chính xảy ra hoặc tâm lý nhà đầu tư trở nên bi quan, nhiều loại tài sản có thể giảm giá cùng lúc.

Rủi ro thị trường còn được gọi là rủi ro hệ thống, vì nó ảnh hưởng đến cả hệ thống thị trường chứ không chỉ một công ty hay một ngành riêng lẻ.

Ví dụ:

• Nếu một công ty giảm giá vì làm ăn thua lỗ, đó chủ yếu là rủi ro riêng của doanh nghiệp.

• Nếu hàng trăm công ty cùng giảm giá vì thị trường lo ngại suy thoái, đó là rủi ro thị trường.

Đây là một trong những loại rủi ro quan trọng nhất mà mọi nhà đầu tư cần hiểu trước khi đầu tư vào cổ phiếu, ETF hoặc các tài sản có biến động. Nếu bạn đang học theo lộ trình kiến thức đầu tư cơ bản, đây là một khái niệm nền tảng cần nắm trước khi chọn sản phẩm cụ thể.

Một ví dụ đơn giản về rủi ro thị trường

Hãy tưởng tượng bạn sở hữu:

• cổ phiếu của 20 công ty khác nhau; hoặc

• một ETF theo chỉ số rộng như S&P 500.

Bạn đã đa dạng hóa khá tốt. Nhưng nếu xuất hiện một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, nhiều doanh nghiệp có thể bị ảnh hưởng cùng lúc. Nhà đầu tư bán tài sản trên diện rộng và giá cổ phiếu giảm mạnh.

Lúc này, danh mục của bạn vẫn có thể giảm đáng kể dù không có doanh nghiệp nào gặp vấn đề riêng quá nghiêm trọng.

Đó là rủi ro thị trường.

Rủi ro thị trường khác gì rủi ro doanh nghiệp?

Người mới thường nhầm lẫn hai khái niệm này.

Nếu bạn chỉ sở hữu cổ phiếu của một công ty và công ty đó gặp khó khăn, việc đầu tư vào nhiều doanh nghiệp khác nhau có thể giúp giảm rủi ro.

Nhưng nếu toàn bộ thị trường cùng giảm, việc sở hữu nhiều cổ phiếu khác nhau không thể loại bỏ hoàn toàn tác động.

Nói ngắn gọn: đa dạng hóa giúp giảm rủi ro riêng lẻ, nhưng không xóa bỏ rủi ro thị trường.

Vì sao rủi ro thị trường tồn tại?

Rủi ro thị trường tồn tại vì tương lai luôn không chắc chắn.

Nhà đầu tư chấp nhận rủi ro vì họ kỳ vọng tài sản có thể tạo ra lợi nhuận cao hơn trong dài hạn so với các lựa chọn ít biến động hơn. Nhưng lợi nhuận kỳ vọng cao hơn thường đi kèm với khả năng thua lỗ hoặc biến động mạnh hơn.

Ví dụ:

• Tiền gửi ngân hàng thường ổn định hơn, nhưng lợi nhuận kỳ vọng thường thấp hơn.

• Cổ phiếu có thể tăng trưởng tốt hơn trong dài hạn, nhưng giá có thể giảm mạnh trong ngắn hạn.

• ETF giúp đa dạng hóa, nhưng vẫn có thể giảm nếu thị trường mà ETF theo dõi giảm.

Vì vậy, rủi ro thị trường không phải là lỗi của đầu tư. Nó là một phần tự nhiên của việc sở hữu tài sản có giá thay đổi theo kỳ vọng của thị trường.

Điều gì có thể tạo ra rủi ro thị trường?

Có nhiều nguyên nhân khác nhau.

Suy thoái kinh tế

Khi nền kinh tế tăng trưởng chậm hoặc suy giảm, lợi nhuận doanh nghiệp có thể bị ảnh hưởng. Thị trường thường phản ứng trước khi dữ liệu kinh tế trở nên rõ ràng.

Lãi suất tăng

Lãi suất cao hơn có thể làm chi phí vay vốn tăng, khiến doanh nghiệp khó mở rộng hơn và làm một số tài sản rủi ro kém hấp dẫn hơn.

Khủng hoảng tài chính

Các sự kiện như khủng hoảng ngân hàng, khủng hoảng tín dụng hoặc mất niềm tin vào hệ thống tài chính có thể tác động đến nhiều thị trường cùng lúc.

Sự kiện địa chính trị

Xung đột quốc tế, bất ổn chính trị hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng có thể khiến nhà đầu tư lo ngại và bán tài sản rủi ro.

Dịch bệnh hoặc thảm họa lớn

Các sự kiện bất ngờ như đại dịch, thiên tai hoặc gián đoạn kinh tế quy mô lớn có thể khiến thị trường giảm mạnh trong thời gian ngắn.

Tâm lý thị trường

Đôi khi thị trường biến động mạnh không chỉ vì dữ liệu kinh tế, mà còn vì cảm xúc, kỳ vọng và hành vi đám đông của nhà đầu tư.

Rủi ro thị trường và biến động giá có giống nhau không?

Không hoàn toàn.

Biến động giá là sự tăng giảm của giá tài sản theo thời gian. Rủi ro thị trường là khả năng các biến động đó làm giảm giá trị khoản đầu tư của bạn, đặc biệt nếu bạn buộc phải bán vào thời điểm xấu.

Ví dụ, nếu một ETF giảm 20% trong vài tháng rồi phục hồi sau đó, đó là biến động mạnh. Nhưng nếu bạn cần tiền gấp và phải bán trong giai đoạn giảm, biến động đó trở thành rủi ro thực tế với bạn.

Vì vậy, cùng một mức giảm giá có thể ảnh hưởng khác nhau đến từng người:

• Người có thời gian đầu tư dài hơn có thể có nhiều cơ hội chờ thị trường phục hồi.

• Người cần dùng tiền sớm có thể chịu thiệt hại lớn hơn nếu phải bán đúng lúc thị trường giảm.

• Người không chuẩn bị tâm lý có thể bán vì sợ hãi, dù kế hoạch ban đầu là đầu tư dài hạn.

Đây là lý do rủi ro thị trường không chỉ nằm ở thị trường, mà còn nằm ở thời gian đầu tư, nhu cầu tiền mặt và hành vi của chính nhà đầu tư.

ETF có loại bỏ được rủi ro thị trường không?

Không.

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.

ETF giúp đa dạng hóa danh mục và giảm phụ thuộc vào một doanh nghiệp riêng lẻ. Tuy nhiên, nếu thị trường chung giảm mạnh, nhiều ETF cũng có thể giảm theo.

Ví dụ, một ETF theo S&P 500 thường nắm giữ nhiều doanh nghiệp lớn tại Mỹ. Điều này giúp giảm rủi ro từ từng công ty riêng biệt. Nhưng nếu thị trường cổ phiếu Mỹ giảm trên diện rộng, ETF đó vẫn có thể giảm giá.

Nói đơn giản:

• ETF giúp giảm một số loại rủi ro.

• ETF không loại bỏ rủi ro thị trường.

• ETF vẫn là sản phẩm đầu tư có thể tăng hoặc giảm giá.

Vì sao đầu tư dài hạn không có nghĩa là không có rủi ro?

Nhiều người nghe rằng thị trường thường tăng trưởng trong dài hạn và kết luận rằng đầu tư dài hạn là “an toàn”.

Cách hiểu này chưa đầy đủ.

Đầu tư dài hạn có thể giúp nhà đầu tư có thêm thời gian để vượt qua các giai đoạn thị trường giảm. Nhưng nó không đảm bảo rằng:

• tài sản sẽ không giảm giá;

• thị trường sẽ phục hồi nhanh;

• mọi khoản đầu tư đều có kết quả tốt;

• nhà đầu tư sẽ đủ kiên nhẫn để giữ kế hoạch.

Ngay cả nhà đầu tư dài hạn vẫn có thể gặp rủi ro nếu chọn sai sản phẩm, dùng tiền cần thiết trong ngắn hạn, vay nợ để đầu tư hoặc bán tháo khi thị trường giảm.

Đầu tư dài hạn không xóa bỏ rủi ro thị trường. Nó chỉ là một cách để quản lý rủi ro tốt hơn nếu bạn có kế hoạch phù hợp.

Rủi ro thị trường có ý nghĩa gì với nhà đầu tư Việt Nam?

Đối với nhà đầu tư Việt Nam, rủi ro thị trường có thể đến từ cả thị trường trong nước và quốc tế.

Nếu đầu tư vào chứng khoán Việt Nam, danh mục có thể bị ảnh hưởng bởi kinh tế trong nước, lãi suất, thanh khoản thị trường, tâm lý nhà đầu tư và chính sách quản lý.

Nếu đầu tư vào tài sản quốc tế như cổ phiếu Mỹ hoặc ETF Mỹ, nhà đầu tư còn cần hiểu thêm:

• rủi ro tỷ giá USD/VND;

• phí giao dịch và phí chuyển đổi tiền tệ;

• thuế và quy định liên quan;

• rủi ro nền tảng hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ;

• cách tài sản được lưu ký.

Ví dụ, nếu tài sản tính bằng USD tăng giá nhưng USD giảm so với VND, kết quả khi quy đổi về VND có thể khác với kết quả nhìn trên biểu đồ USD.

Điều này không có nghĩa đầu tư quốc tế rủi ro hơn hay an toàn hơn tuyệt đối. Nó chỉ có nghĩa là mỗi thị trường có những lớp rủi ro riêng cần được hiểu trước khi tham gia.

Làm thế nào để quản lý rủi ro thị trường?

Bạn không thể tránh hoàn toàn rủi ro thị trường, nhưng có thể giảm tác động của nó bằng một số nguyên tắc cơ bản.

Đầu tư bằng tiền phù hợp với thời gian mục tiêu

Nếu bạn cần dùng tiền trong vài tháng hoặc vài năm tới, tài sản biến động mạnh có thể không phù hợp.

Rủi ro thị trường trở nên nguy hiểm hơn khi bạn buộc phải bán trong giai đoạn thị trường giảm.

Có quỹ khẩn cấp trước khi đầu tư

Quỹ khẩn cấp giúp bạn không phải bán tài sản đầu tư khi có sự cố như mất việc, ốm đau hoặc chi phí bất ngờ.

Đây là một lớp bảo vệ quan trọng trước khi nghĩ đến lợi nhuận đầu tư.

Đa dạng hóa hợp lý

Đa dạng hóa không loại bỏ rủi ro thị trường, nhưng có thể giúp bạn tránh phụ thuộc quá nhiều vào một cổ phiếu, một ngành hoặc một thị trường.

Hiểu sản phẩm trước khi mua

Cổ phiếu, ETF, quỹ mở, sản phẩm phái sinh hoặc sản phẩm mô phỏng có cách hoạt động và rủi ro khác nhau.

Không nên chỉ nhìn vào lợi nhuận quá khứ mà bỏ qua phí, thanh khoản, tỷ giá, thuế và cơ chế vận hành.

Chuẩn bị tâm lý cho giai đoạn giảm giá

Thị trường có thể giảm mạnh ngay cả khi bạn đã chọn sản phẩm tốt. Việc chuẩn bị trước giúp bạn ít bị bất ngờ hơn khi thị trường đi xuống.

Một kế hoạch đầu tư tốt không chỉ trả lời câu hỏi “mua gì?”, mà còn trả lời câu hỏi “mình sẽ làm gì nếu thị trường giảm mạnh?”.

Khi thị trường giảm mạnh, người mới nên làm gì?

Khi thị trường giảm, điều quan trọng nhất không phải là hành động thật nhanh, mà là tránh hành động chỉ vì sợ hãi.

Bạn có thể tự kiểm tra:

• Mục tiêu đầu tư ban đầu của mình có thay đổi không?

• Thời gian đầu tư của mình còn đủ dài không?

• Danh mục hiện tại có vượt quá khả năng chịu rủi ro không?

• Mình có đang dùng tiền cần thiết trong ngắn hạn không?

• Mình hiểu vì sao tài sản mình nắm giữ giảm giá không?

Nếu câu trả lời chưa rõ, việc dừng lại để đánh giá là hợp lý hơn so với mua hoặc bán vội vàng.

Với người mới, mục tiêu không phải là đoán đúng đáy thị trường. Mục tiêu là hiểu kế hoạch của mình, giới hạn rủi ro và tránh quyết định cảm tính.

Điểm quan trọng cần nhớ

• Rủi ro thị trường là khả năng khoản đầu tư giảm giá vì thị trường chung đi xuống.

• Rủi ro này khác với rủi ro riêng của một doanh nghiệp.

• Đa dạng hóa có thể giảm rủi ro riêng lẻ, nhưng không loại bỏ hoàn toàn rủi ro thị trường.

• ETF vẫn có rủi ro thị trường nếu nhóm tài sản mà ETF theo dõi giảm giá.

• Đầu tư dài hạn có thể giúp quản lý rủi ro, nhưng không làm rủi ro biến mất.

• Với nhà đầu tư Việt Nam, cần chú ý thêm tỷ giá, phí, thuế, nền tảng và lưu ký tài sản khi đầu tư quốc tế.

Rủi ro thị trường có phù hợp với mọi người không?

Không ai có thể tránh hoàn toàn rủi ro thị trường nếu đầu tư vào tài sản có biến động như cổ phiếu hoặc ETF.

Trước khi đầu tư, hãy tự hỏi:

• Mình có quỹ khẩn cấp chưa?

• Mình có thể chấp nhận tài sản giảm giá trong ngắn hạn không?

• Mình có cần sử dụng số tiền này trong vài tháng hoặc vài năm tới không?

• Mình có hiểu sản phẩm mình đang đầu tư không?

• Mình có đang đầu tư bằng tiền nhàn rỗi không?

• Mình có hiểu phí, thuế, tỷ giá và cách tài sản được lưu ký không?

Nếu chưa chắc chắn về các câu hỏi trên, việc tiếp tục học trước khi đầu tư là hoàn toàn hợp lý.

Bước tiếp theo

Sau khi hiểu rủi ro thị trường, bước tiếp theo là học cách xây một danh mục ETF đơn giản cho người mới. Đây là lúc bạn kết nối lại các khái niệm đã học: thời gian đầu tư, đa dạng hóa, DCA, rủi ro thị trường và khả năng chịu rủi ro.

Bài học tiếp theo trong Tekoversity by teko là “Cách xây danh mục ETF đơn giản cho người mới”. Bài học này giúp bạn hiểu cách suy nghĩ về một danh mục dễ theo dõi, không phụ thuộc quá nhiều vào một cổ phiếu riêng lẻ và phù hợp hơn với mục tiêu dài hạn.

Đọc tiếp: Cách xây danh mục ETF đơn giản cho người mới

Nội dung này mang tính giáo dục tài chính cá nhân, không phải lời khuyên đầu tư cá nhân hóa. Trước khi đầu tư, bạn nên cân nhắc mục tiêu, thời gian đầu tư, khả năng chịu rủi ro và tình hình tài chính của mình.