Chu kỳ thị trường là gì? Vì sao khó dùng để đoán đỉnh đáy?

Chu kỳ thị trường là cách mô tả những giai đoạn giá tài sản tăng, giảm và chuyển hướng qua thời gian. Từ “chu kỳ” dễ gợi cảm giác mọi thứ lặp lại theo một lịch trình, nhưng thị trường không vận hành như chiếc đồng hồ: độ dài, mức biến động và nguyên nhân của mỗi giai đoạn có thể khác nhau.

Khái niệm này hữu ích khi nhìn lại bối cảnh của một giai đoạn. Nó không tự cho biết giá hiện tại đã ở đỉnh hay đáy, cũng không bảo đảm một tài sản sẽ trở lại mức giá cũ.

Chu kỳ kinh tế và chu kỳ thị trường khác nhau

Chu kỳ kinh tế mô tả sự mở rộng và thu hẹp của hoạt động kinh tế, còn chu kỳ thị trường mô tả diễn biến của giá tài sản. Hai quá trình có liên hệ, nhưng không có cùng thước đo hoặc luôn chuyển hướng cùng lúc.

Ở Mỹ, việc xác định chu kỳ kinh tế của NBER dựa trên nhiều chỉ báo và thường chỉ công bố một bước ngoặt sau khi nó đã xảy ra một thời gian. Nghĩa là ngay cả tổ chức chuyên theo dõi chu kỳ cũng chỉ thấy rõ bước ngoặt khi nhìn lại.

Giá có thể phản ứng với triển vọng trước khi kết quả kinh doanh cải thiện. Ngược lại, kỳ vọng phục hồi có thể không trở thành hiện thực. Không có quy tắc rằng chứng khoán luôn đi trước kinh tế đúng một số tháng nhất định.

Bài học về mối liên hệ giữa kinh tế và thị trường chứng khoán giải thích vì sao tin kinh tế tốt chưa chắc làm giá cổ phiếu tăng.

Các giai đoạn là mô tả, không phải lịch giao dịch

Một sơ đồ thường chia diễn biến thành phục hồi, tăng trưởng, chững lại và suy giảm. Cách chia giúp sắp xếp câu chuyện, nhưng ranh giới giữa các giai đoạn không rõ ràng khi đang sống trong chính giai đoạn đó.

Một đợt tăng ngắn có thể nằm giữa xu hướng giảm dài hơn. Một đợt giảm cũng có thể xảy ra trong giai đoạn dài mà thị trường nhìn chung tăng. Đổi khung thời gian có thể làm cách gọi thay đổi, dù dữ liệu giá không đổi.

Vì sao nhìn lại dễ hơn dự đoán?

Trên biểu đồ đã hoàn tất, điểm thấp nhất được gọi là đáy vì biết rằng các mức giá sau đó cao hơn. Tại đúng ngày giá chạm mức ấy, tương lai chưa xuất hiện. Chưa thể biết đó là đáy cuối cùng hay chỉ là một lần tạm dừng trước đợt giảm tiếp.

Ví dụ giả định, một chỉ số lần lượt đi từ 100 xuống 80, lên 88, rồi xuống 70. Ở mức 88, đợt tăng 10% từ 80 có thể tạo cảm giác thị trường đã phục hồi. Chỉ khi có dữ liệu về sau mới biết mức 80 chưa phải đáy của chuỗi đang xem xét.

Diễn biến thực tế của VN-Index năm 2022 cho thấy điều tương tự. Chỉ số kết thúc năm 2021 ở 1.498,28 điểm. Tháng 8/2022, VN-Index đóng cửa ở 1.280,51 điểm, tăng 6,15% so với tháng trước, nhưng kết thúc năm ở 1.007,09 điểm, giảm 32,78% so với cuối năm 2021, theo báo cáo thường niên của HOSE. Vào tháng 8, không ai biết chắc nhịp tăng đó là khởi đầu phục hồi hay chỉ là một nhịp hồi trong xu hướng giảm.

Ví dụ này không mô tả xác suất của thị trường thật. Nó chỉ cho thấy một đợt tăng không tự xác nhận rằng rủi ro giảm đã hết. Rủi ro thị trường vẫn tồn tại dù câu chuyện về chu kỳ nghe có vẻ thuyết phục.

Dự đoán đúng một lần chưa đủ để canh thị trường

Canh thời điểm thị trường là việc thay đổi vị thế để tận dụng biến động giá dự đoán trong ngắn hạn. Muốn bán trước đợt giảm rồi mua lại sau đó, người đầu tư phải giải quyết ít nhất hai quyết định: khi nào ra và khi nào quay lại.

Bán đúng trước một đợt giảm nhưng chờ quá lâu để mua lại vẫn có thể bỏ lỡ đợt tăng. Giao dịch nhiều còn có thể phát sinh chi phí và thuế, tùy thị trường và tài khoản. Một sơ đồ chu kỳ không giải quyết được những khó khăn này.

Phân biệt đầu cơ và đầu tư giúp làm rõ cơ sở của quyết định: đang dựa vào giá trị và kế hoạch nắm giữ, hay chủ yếu trông chờ người khác sẽ mua ở giá cao hơn trong thời gian ngắn? Nhận biết sự khác biệt không có nghĩa mọi giao dịch ngắn hạn đều giống nhau.

Giá giảm rồi tăng lại không đối xứng

Giả sử giá trị một khoản đầu tư từ 100 triệu đồng giảm xuống 80 triệu đồng, tức giảm 20%. Để trở lại 100 triệu đồng, khoản tiền 80 triệu phải tăng 25%, không phải 20%.

Đây là phép tính trên hai mức vốn khác nhau, không phải dự báo rằng khoản đầu tư sẽ hồi phục. Một doanh nghiệp riêng lẻ có thể suy yếu lâu dài hoặc phá sản. Cũng không thể lấy sự phục hồi trong quá khứ của một chỉ số để bảo đảm kết quả cho mọi tài sản bên trong nó.

Hiểu chu kỳ để kiểm tra sức chịu đựng của kế hoạch

Ứng dụng thận trọng hơn là đặt ra các tình huống thay vì chọn một ngày đảo chiều:

• Nếu thị trường giảm lâu hơn dự kiến, có phải rút tiền cho chi tiêu bắt buộc không?

• Nếu nhiều tài sản cùng giảm, danh mục có còn phù hợp với mức lỗ có thể chịu được không?

• Nếu quyết định thay đổi danh mục, lý do là mục tiêu đã đổi hay chỉ vì một dự đoán về đỉnh và đáy?

Tái cân bằng danh mục dựa trên tỷ trọng mục tiêu là một cách quản lý danh mục khác với việc liên tục đổi tỷ trọng theo dự báo chu kỳ. Nó vẫn có chi phí và rủi ro; bản thân quy tắc tái cân bằng không bảo đảm lợi nhuận.

Bước tiếp theo

Chu kỳ giúp mô tả bức tranh lớn của thị trường, nhưng không cho biết số tiền của bạn thực sự mua được bao nhiêu. Ngay cả khi giá trị khoản đầu tư tăng, lạm phát vẫn có thể làm sức mua tăng ít hơn bạn nghĩ.

Bài học tiếp theo giải thích lạm phát ảnh hưởng thế nào đến lợi nhuận thực của các khoản đầu tư, mà không cần dự đoán thị trường đang ở giai đoạn nào của chu kỳ.

Tiếp tục lộ trình chính: Lạm phát ảnh hưởng thế nào đến các khoản đầu tư?

Nội dung này mang tính giáo dục tài chính cá nhân, không phải lời khuyên đầu tư cá nhân hóa. Trước khi đầu tư, bạn nên cân nhắc mục tiêu, thời gian đầu tư, khả năng chịu rủi ro và tình hình tài chính của mình.